Tranh cel animation là gì? Cẩm nang sưu tầm tranh anime gốc từ A-Z

Mỗi tập anime bạn xem hồi nhỏ, trước khi máy tính bước vào ngành sản xuất, đều được tạo nên từ hàng nghìn tấm phim nhựa trong suốt được tô màu bằng tay. Người ta gọi chúng là cel. Vậy tranh cel animation là gì, vì sao một tấm nhựa mỏng lại trở thành thứ được sưu tầm và trưng bày như tác phẩm nghệ thuật, và một người mới nên bắt đầu từ đâu?

Bài viết này giải thích trọn vẹn: từ định nghĩa, quy trình sản xuất anime truyền thống, cách phân biệt cel với genga và douga, cho tới những điều nên biết trước khi bắt đầu bộ sưu tập đầu tiên.

Tranh cel animation là gì

Cel là cách gọi tắt của celluloid — tấm phim nhựa trong suốt được dùng trong quy trình làm phim hoạt hình vẽ tay. Trên mỗi tấm cel là một khung hình duy nhất của nhân vật: đường nét được in hoặc vẽ ở mặt trước, màu được tô ở mặt sau.

Chi tiết tô màu ở mặt sau nghe có vẻ nhỏ nhặt nhưng lại là đặc trưng quan trọng nhất của kỹ thuật này. Tô mặt sau giúp lớp màu không làm nhoè đường viền phía trước, đồng thời khi đặt cel lên nền vẽ (background) và chụp lại, người xem chỉ thấy một hình ảnh sạch sẽ, sắc nét. Đây cũng là dấu hiệu dễ nhận ra nhất khi bạn cầm một tấm cel thật trên tay: mặt trước là nét, mặt sau là những mảng màu dày.

Vì mỗi tấm cel chỉ ứng với một khung hình, một tập anime dài hai mươi phút cần tới hàng nghìn tấm. Anime thường không vẽ đủ 24 hình cho mỗi giây như phim hoạt hình Mỹ cùng thời, mà giữ mỗi bản vẽ trong hai hoặc ba khung hình — kỹ thuật này giúp giảm khối lượng vẽ mà vẫn tạo được chuyển động mượt, và cũng góp phần tạo nên nhịp điệu rất riêng của anime Nhật.

Tấm cel đặt trên bàn sáng: nét mực nằm ở mặt trước, lớp màu dày được tô ở mặt sau.

Cel ra đời và biến mất như thế nào

Kỹ thuật vẽ trên phim nhựa trong suốt được dùng trong ngành hoạt hình từ đầu thế kỷ 20, và trở thành chuẩn mực sản xuất của anime Nhật Bản suốt nhiều thập niên. Toàn bộ giai đoạn được nhiều khán giả Việt Nam xem qua truyền hình những năm 1990 và đầu 2000 đều thuộc thời kỳ này.

Bước ngoặt đến vào cuối thập niên 1990, khi các xưởng phim Nhật Bản lần lượt chuyển sang tô màu kỹ thuật số. Thay vì tô tay lên nhựa rồi chụp từng khung, bản vẽ được quét vào máy tính, tô màu bằng phần mềm và ghép nền ở khâu hậu kỳ. Quá trình chuyển đổi diễn ra trong khoảng vài năm, và tới đầu những năm 2000 thì việc sản xuất bằng cel gần như chấm dứt hoàn toàn trong ngành.

Điều này tạo ra một hệ quả không thể đảo ngược: số lượng cel tồn tại trên thế giới là một con số đóng. Không xưởng phim nào sản xuất thêm cel nữa. Mỗi tấm còn lại đều đến từ một tập phim đã hoàn thành cách đây hàng chục năm — và đó là nền tảng của toàn bộ hoạt động sưu tầm tranh anime gốc hiện nay.

Muốn hiểu sâu hơn bối cảnh ngành trong giai đoạn này, bạn có thể đọc thêm bài Lịch sử anime Nhật Bản — nơi chúng tôi kể lại chặng đường từ những thước phim đầu tiên tới kỷ nguyên toàn cầu.

Phân biệt cel, genga và douga

Đây là phần khiến người mới bối rối nhiều nhất. Ba khái niệm này đều là "bản vẽ gốc trong sản xuất anime", nhưng thuộc ba công đoạn khác nhau và có giá trị, hình thức hoàn toàn khác nhau.

LoạiTiếng NhậtLà gìHình thứcGenga原画Bản vẽ chính do hoạ sĩ chủ chốt thực hiện, xác định các tư thế và biểu cảm then chốt của một cảnhBút chì trên giấy, thường có ghi chú kỹ thuật, ký hiệu số khungDouga動画Bản vẽ trung gian, can lại và làm sạch nét từ genga, thêm các khung nối để chuyển động liền mạchBút chì hoặc mực trên giấy, nét sạch, ít ghi chúCelセルThành phẩm cuối cùng đưa lên máy quay — nét chuyển từ douga sang phim nhựa rồi tô màuPhim nhựa trong suốt, có màu, có lỗ định vị ở mép

Nói gọn theo trình tự sản xuất: genga → douga → cel. Genga là ý tưởng chuyển động, douga là bản hoàn thiện nét, cel là hình ảnh cuối cùng khán giả nhìn thấy trên màn hình.

Từ trái sang: genga (bản chì gốc) → douga (bản can nét sạch) → cel (đã tô màu, ghép cùng nền vẽ).

Vì sao mỗi loại lại hấp dẫn người sưu tầm theo cách riêng

Người mê nét vẽ thường thích genga, vì đó là chỗ gần với bàn tay hoạ sĩ nhất — còn nguyên vết chì, nét sửa, đôi khi cả ghi chú viết vội bên lề. Người mê hình ảnh hoàn chỉnh lại chọn cel, vì đó chính xác là thứ đã xuất hiện trên màn hình, có màu, có bố cục, thường được ghép cùng nền vẽ.

Chúng tôi đã dành một bài riêng để đi sâu vào chủ đề này, kèm hình minh hoạ từng loại: Genga là gì? Phân biệt genga, douga và cel trong sản xuất anime.

Cel không chứa nền. Nền là một bản vẽ tay riêng, cel được đặt chồng lên trên rồi mới chụp.

Vì sao tranh cel được sưu tầm

Có ba lý do khiến một tấm nhựa mỏng vượt khỏi phạm trù phế liệu sản xuất để trở thành thứ đáng treo trên tường

Mỗi tấm là độc bản

Không có hai tấm cel giống hệt nhau. Mỗi tấm ứng với một khung hình duy nhất trong một cảnh duy nhất của một tập phim duy nhất. Kể cả khi hai tấm cùng thể hiện một nhân vật ở tư thế gần giống nhau, chúng vẫn là hai vật thể khác biệt, với vết cọ và độ dày màu riêng.

Dấu vết bàn tay con người còn nguyên

Khi soi gần, bạn thấy được nét bút chì chưa tẩy hết, những chỗ màu tô lấn ra ngoài viền rồi được sửa lại, vệt cọ không đều. Đó là bằng chứng vật lý rằng một người nào đó, tại một xưởng phim ở Nhật Bản nhiều năm trước, đã ngồi tô tấm này bằng tay.

Không thể sản xuất thêm

Như đã nói ở trên, ngành đã chuyển hẳn sang kỹ thuật số. Một bộ phim ra mắt hôm nay dù được yêu thích tới đâu cũng sẽ không bao giờ có cel. Toàn bộ kho cel trên thế giới đến từ một giai đoạn lịch sử đã khép lại.

Với nhiều người Việt, còn một lý do thứ tư mang tính cá nhân: đó là những bộ phim gắn với tuổi thơ. Sở hữu một khung hình thật từ bộ phim mình từng xem đi xem lại là một trải nghiệm rất khác so với treo một bản in.

Người mới nên bắt đầu bộ sưu tập thế nào

Bắt đầu từ bộ phim bạn thật sự yêu

Lời khuyên đầu tiên và quan trọng nhất: đừng bắt đầu từ việc tìm tác phẩm "đáng giá", hãy bắt đầu từ bộ phim có ý nghĩa với riêng bạn. Một tấm cel của bộ phim bạn xem cùng anh chị em hồi nhỏ sẽ khiến bạn nhìn nó mỗi ngày mà không chán — điều mà một tấm được chọn vì lý do khác khó làm được.

Xem tận mắt trước khi quyết định

Ảnh chụp không truyền tải được độ trong của lớp nhựa, độ dày của màu, hay kích thước thật của tấm tranh. Nhiều người hình dung cel to như một bức tranh treo tường, tới khi nhìn trực tiếp mới biết khổ phổ biến nhỏ hơn nhiều. Nếu có điều kiện tới tận nơi xem, hãy tới.

Hỏi rõ nguồn gốc tác phẩm

Trước khi nhận một tác phẩm về, hãy hỏi những câu cơ bản: thuộc bộ phim nào, tập bao nhiêu, khoảng năm sản xuất, có kèm nền gốc hay không, đã qua đóng khung chưa. Một nơi bán nghiêm túc sẽ trả lời được và sẵn sàng cho bạn xem tận tay.

Chuẩn bị chỗ trưng bày phù hợp

Cel là vật liệu nhựa có tuổi đời vài chục năm. Ánh nắng trực tiếp, nhiệt độ cao và độ ẩm lớn đều là kẻ thù của nó. Nguyên tắc cơ bản khi mang một tác phẩm về nhà: tránh nắng chiếu thẳng, tránh treo gần bếp hoặc cửa sổ hướng tây, và giữ phòng khô thoáng. Chúng tôi sẽ nói kỹ hơn về khung, kính lọc tia UV và cách bảo quản trong một bài riêng.

Cel đóng khung đúng cách, tránh nắng chiếu thẳng và nơi ẩm, giữ được rất lâu.

Đi từ từ

Không cần vội. Bộ sưu tập tốt thường được xây trong nhiều năm, mỗi lần thêm một tác phẩm mà bạn thật sự muốn giữ. Nhiều người bắt đầu bằng một tấm duy nhất, treo ở góc làm việc, rồi mới mở rộng dần khi đã hiểu rõ mình thích loại nào — cel có nền, genga bút chì, hay shikishi có chữ ký.

Xem tranh anime gốc ở đâu tại Việt Nam

Trước đây, người Việt muốn tận mắt nhìn một tấm cel gần như chỉ có hai lựa chọn: ra nước ngoài, hoặc mua từ xa qua ảnh chụp và chấp nhận rủi ro. Không có nơi nào trưng bày để xem trực tiếp.

ANI MART là không gian trưng bày tranh anime gốc đầu tiên tại Việt Nam, đặt tại quận 7, TP.HCM. Tại đây bạn có thể xem tận mắt các tác phẩm gốc từ nhiều bộ phim và nhiều thời kỳ khác nhau — cel có nền, genga bút chì, shikishi — trong không gian trưng bày được sắp đặt để xem thoải mái, không phải nhìn qua tủ kính từ xa.

Điều quan trọng với người mới: bạn không cần có ý định mua mới được vào. Rất nhiều người tới chỉ để xem, để hiểu cel thật trông ra sao, rồi vài tháng sau mới quay lại. Đó là cách bắt đầu hợp lý.

"Không gian trưng bày tranh anime gốc tại gallery ANI MART quận 7 TP.HCM"

Xem thêm: Bộ sưu tập đang trưng bày tại ANI MART · Lịch mở cửa và hướng dẫn đường đi